Bibliography
Aachen 2006
A. Koopstra, Seitenwechsel. Gemälderückseiten und ihre Geheimnisse, exh. cat. Aachen (Suermondt-Ludwig-Museum) 2006
Amsterdam 1984
P.J.J. van Thiel and C.J. de and Brijn Kops, Prijst de lijst. De Hollandse schilderijlijst in de zeventiende eeuw, exh. cat. Amsterdam (Rijksmuseum) 1984
Baetens 1981
R. Baetens, ‘De nazomer van Antwerpens welvaart. De diaspora en het handelshuis De Groote tijdens de eerste helft der 17e eeuw’, Bijdragen en mededelingen betreffende de geschiedenis der Nederlanden 96 (1981), pp. 105-108
Bakker 2018A
P. Bakker, ‘The Claessens family. A biographical timeline’, in J. Davies (ed.), Jordaens Van Dyck Panel Paintings Project
Bakker 2018B
P. Bakker, ‘The Vrient family. A biographical timeline’, in J. Davies (ed.), Jordaens Van Dyck Panel Paintings Project
Beurs 1692
W. Beurs, De groote waereld in 't kleen geschildert, of schilderagtig tafereel van ’s Weerelds schilderyen. Kortelijk vervat in ses boeken. Verklarende de hooftverwen, haare verscheide mengelingen in oly en der zelver gebruik, Amsterdam 1692
Bonke 2004
H. Bonke, Cornelis Corneliszoon van Uitgeest. Uitvinder aan de basis van de Gouden Eeuw, Zutphen 2004
De Boodt 2000
R. De Boodt, ‘Productiecentra en arbeidsorganisatie’, in M. Buyle and C. Vanthillo (eds.), Vlaamse en Brabantse retabels in Belgische monumenten [M&L Cahier 4] (2000), pp. 19-32
Bowron 1998-1999
E.P. Bowron, ‘A brief history of European oil paintings on copper 1560-1775’, in Phoenix/Kansas City/The Hague 1998-1999, pp. 9-30
Brockhaus 1895
F.A. Brockhaus, Brockhaus’ Konversations-Lexikon, 17 vols, Leipzig 1892-1897
Van de Broek 1970
R. Van de Broek, ‘Notities in verband met de panelen der oude meesters’, Beaux-Arts, numéro special. Catalogue de la foire des antiquaires 15 (1970), pp. 42-44
Broos 1987
B. Broos, Meesterwerken in het Mauritshuis, The Hague 1987
Brown 1996
C. Brown, Rubens's Landscapes, London 1996
Bruyn 1979
J. Bruyn, ‘Een onderzoek naar 17de-eeuwse schilderijformaten, voornamelijk in Noord-Nederland’, in Oud Holland (1979), pp. 96-115
Cardon 1987
B. Cardon, ‘Aantekeningen bij de Annunciatie uit het voormalige cellebroedersklooster te Diest [...]’. In Arca Lovaniensis Artes Atque Historiae Reserans Documenta, Jaarboek 15-16 (1987), pp. 29-67
Christie/Wadum 1992
N. Christie and J. Wadum, ‘De grond der zinnen’, Mauritshuis Nieuwsbrief 5 (1992), no. 1, pp. 9-11
Claessens-Peré 2023
A.M. Claessens-Peré, Antwerpse goud- en zilvermerken 1456-1798, Antwerp 2023
Coenen/Opdebeeck 2024
T. Coenen and J. Opdebeeck (ed.), RAM 281. Koper, containers en concreties. Waarderend onderzoek en opgraving van het Koperplatenwrak (Noordzee) [Rapportage Archeologische Monumentenzorg no. 281], Amersfoort 2024
Van Damme 1985
J. Van Damme, Bijdrage tot de studie van de Antwerpse schrijnwerkers, hun ambacht en hun werk tijdens het corporatief stelsel, Leuven 1985 [unpublished licentiate-thesis, Katholieke Universiteit Leuven]
Van Damme 1987
J. Van Damme, ‘De Antwerpse ‘tafereelmakers’ en hun merken’, De Leiegouw 29 (1987), pp. 259-264
Van Damme 1990
J. Van Damme, ‘De Antwerpse tafereelmakers en hun merken : identificatie en betekenis’, Jaarboek voor het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten (1990), pp. 193-236
Van Damme 2004
J. Van Damme, ‘17de-eeuwse Kamerlijsten. Een weinig bekend interieuronderdeel’, Gentse Bijdragen tot de Interieurgeschiedenis 33 (2004), no. 4, pp. 1-7
Van Damme 2018
J. Van Damme, ‘The Antwerp panel-makers and their marks’, updated by I. Moortgat and P. Bakker, in J. Vander Auwera and J. Davies (eds.), Jordaens Van Dyck Panel Paintings Project
Davies 2021A
J. Davies, ‘Van Dyck’s use of panels made by the Gabron family. Occurrences and new findings’, Jordaens Van Dyck Journal 2 (2021), pp. 18-27
Davies 2021B
J. Davies, ‘Anthony Van Dyck, his panels and panel makers. Identifications and patterns’, Jordaens Van Dyck Journal 2 (2021), pp. 58-69
Davies/Moortgat 2022
J. Davies and I. Moortgat, ‘The punch mark VHB. Possible identification as the panel maker’s mark of Hans van Beemen alias Hans van Herentals (died 1624)’, Jordaens Van Dyck Journal 3 (2022), pp. 10-17
Denucé 1931
J. Denucé, Kunstuitvoer in de 17e eeuw te Antwerpen. De Firma Forchoudt, in Bronnen voor de geschiedenis van de Vlaamsche kunst, vol. 1, Antwerpen and Amsterdam 1931
Denucé 1932
J. Denucé, ‘De Antwerpsche ‘konstkamers’. Inventarissen van kunstverzamelingen te Antwerpen in de 16e en 17e eewen’, in Bronnen voor de geschiedenis van de Vlaamsche kunst, vol. 2, Amsterdam 1932
Denucé 1934
J. Denucé, ‘Brieven en documenten betreffend Jan Breugel I en II’, in Bronnen voor de geschiedenis van de Vlaamse kunst, vol. 3, Antwerpen 1934
Denucé 1949
J. Denucé, ‘Na Peter Pauwel Rubens. Documenten uit den kunsthandel te Antwerpen in de XVIIe eeuw van Matthijs Musson’, in Bronnen voor de geschiedenis van de Vlaamse kunst, vol. 5, Antwerpen 1949
Deurne/Brussel 1957
P. Baudouin and A. Jansen, Koper en brons, exh. cat. Deurne (Sterckshof) / Brussel (Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis) 1957
Dubbe 1978
B. Dubbe, Tin en tinnegieters in Nederland, Lochem 1978
Dubois/Fraiture 2011
H. Dubois and P. Fraiture, ‘Between Creativity and Economy: Remarks on the Quality of Rubens' Panel Supports: A Study of Paintings in the Royal Museums of Fine Arts of Belgium’, in M. Spring (ed.), Studying old master paintings: technology and practise: the National Gallery Technical Bulletin 30th anniversary conference postprints, London 2011, pp. 136–142
Duverger 1987
E. Duverger, Antwerpse kunstinventarissen uit de zeventiende eeuw, vol. III, Brussel 1987
Ertz 2000
K. Ertz, Pieter Brueghel der Jüngere (1564-1637/38). Die Gemälde mit kritischem Oeuvrekatalog, vol. 1, Lingen 2000
Gepts 1954-1960
G. Gepts, ‘Tafereelmaker Michiel Vrient, leverancier van Rubens’, in Jaarboek voor het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Antwerpen, (1954-1960), p. 83-87
Van Ginhoven 2017
S. van Ginhoven, Connecting art markets. Guilliam Forchondt’s dealership in Antwerp (c.1632–78) and the overseas paintings trade, Boston and Leiden 2017
Glatigny 1993
J.A. Glatigny, ‘Des marques enigmatiques’, in H. Nieuwdorp, Antwerpse retabels 15de-16de eeuw, vol. II., exh. cat. Antwerp (Onze-Lieve-Vrouwekathedraal) 1993, pp. 142-143
Glatigny 2010
J.A. Glatigny, ‘Technique de construction des panneaux flamands’, La pintura Europea Sobre Tabla. Siglos XV, XVI y XVII, Madrid 2010, pp. 42-47
Heppner 1940
A. Heppner, ‘Ingebrande Merkteekenen (“Brandmerken”) en hun waarde voor de kennis van schilderijen’, Oud Holland 57 (1940), pp. 172-180
Heuer 2007
C.P. Heuer, ‘A copperplate for Hieronymus Cock’, Burlington Magazine CXLIX (2007), no. 1247, pp. 96-99
Horovitz 1998-1999
I. Horovitz, ‘The materials and techniques of European paintings on copper supports’, in Phoenix/Kansas City/The Hague 1998-1999, pp. 63-92
Jacobs 1989
L.F. Jacobs, ‘The marketing and standardization of South Netherlandish carved altarpieces: limits on the role of the patron’, in The Art Bulletin 71 (1989), no. 2: pp. 208-229
Jager 2020
A. Jager, The mass market for history paintings in seventeenth-century Amsterdam. Production, distribution, and consumption, Amsterdam 2020
Jager 2021
A. Jager, ‘A reconstruction of The Five Senses by Karel van Mander III’, in RKD Bulletin, 2021
Jager/Wadum 2025
A. Jager and J. Wadum, ‘Northern Netherlandish panelmaking craft and panelmaker marks’, [Paper presented at ICOM-CC Art Technological Source Research Working Group, Exploring Collections: Cross-Disciplinary Approaches in Art Technological Research, Lisbon, 21-23 May 2025] (postprints forthcoming)
Janse 1998
H. Janse, Van aaks tot zwei. Historische handgereedschappen in de Nederlandse en Vlaamse bouwwereld, Zeist and ’s-Gravenhage 1998
Janssen 2017
G.H. Janssen, ‘The republic of the refugees. Early modern migrations and the Dutch experience’, Historical journal 60 (2017), no. 1, pp. 233-252
Komanecky/Horovitz/Eastaugh 1998
M.K. Komanecky, I. Horovitz and N. Eastaugh, ‘Antwerp artists and the practice of painting on copper’, in A. Roy and P. Smith (ed.), Painting technique. History, materials and studio practice. Contributions to the Dublin congress, 7-11 September 1998, London 1998, pp. 136-139
Koopstra 2010
A. Koopstra, ‘De Antwerpse 'witter ende paneelmaker' Melchior de Bout (werkzaam 1625/26-1658). Leverancier van 'ready-made' panelen voor de Parijse markt’, Oud Holland. Nieuwe bijdragen voor de geschiedenis der Nederlandse kunst, letterkunde, nijverheid, enz., 123 (2010), pp. 108-124
Knutsson/Kylsberg 1985
J. Knutsson and B. Kylsberg, ‘Verktyg och verkstäder på Skoklosters slot’, Skokloster-studier 19 (1985), pp. 35-46
Maastricht 1999
R. van Wegen, Het ‘gelijk’ van de achterkant, exh. cat. Maastricht (Bonnefantenmuseum) 1999
Madrid 2023
M.A. Blanco et al., Reversos, exh. cat. Madrid (Museo Nacional del Prado) 2023
Massing 2016
A. Massing, ‘The Art of Conservation IV. public controversies in eighteenth-century painting restoration. The history of the transfer technique in France’, The Burlington Magazine 158 (2016), no. 1357, pp. 283-289
Mees 1990
M. Mees, ‘“Op dat een yegelic weten roach wat hy daer af coept.” Tinmerken in de Zuidelijke Nederlanden en het prinsbisdom Luik tijdens het Ancien Regime’, in Van Vlierden/Smeyers 1990, pp. 85-112
Miedema 1981
H. Miedema, ‘Verder onderzoek naar zeventiende-eeuwse schilderijformaten in Noord-Nederland’, Oud Holland (1981), pp. 21-47
Moons-Van Der Straelen 1855
Jaerboek der vermaerde en konstrijke gilde van Sint Lucas binnen de stad Antwerpen (1434-1739), mitsgaders van de Koninklijke Academie sedert hare afscheyding van Sint Lucasgilde tot hare overvoering naer het klooster der Minderbroeders; with comments by J. Van Der Straelen and published by P.TH. Moons-Van Der Straelen, Antwerpen 1855
Moortgat 2018A
I. Moortgat, ‘Guilliam Aertssen. A biographical timeline’, in J. Davies (ed.), Jordaens Van Dyck Panel Paintings Project
Moortgat 2018B
I. Moortgat, ‘The Gabron family. A biographical timeline’, in J. Vander Auwera and J. Davies (eds.), Jordaens Van Dyck Panel Paintings Project
Moortgat 2018C
I. Moortgat, ‘Joiner’s ordinance (11 December 1617)’, in J. Vander Auwera and J. Davies (eds.), Jordaens Van Dyck Panel Paintings Project
Moortgat 2018D
I. Moortgat, ‘Panel maker’s petition and marks (13 November 1617), with an introduction by Justin Davies’, in J. Vander Auwera and J. Davies (eds.), Jordaens Van Dyck Panel Paintings Project
Moortgat 2021
I. Moortgat, ‘Close family and guild ties. The Gabron dynasty of panel makers in seventeenth-century Antwerp’, Jordaens Van Dyck Journal 2 (2021), pp. 10-17
Moortgat/Wadum 2021
I. Moortgat and J. Wadum, ‘An enigmatic panel maker from Antwerp and his supply to the Brueg(h)el’s’, in C. Currie et al., The Bruegel success story. Papers presented at Symposium XXI for the study of underdrawing and technology in painting, Paris/Bristol/Leuven 2021, pp. 452-463
Nieuwdorp 1981
H. Nieuwdorp, ‘De oorspronkelijke betekenis en interpretatie van de Keurmerken op Brabantse retabels en beeldsnijwerk (15de-begin 16de eeuw)’, in M. Smeyers (ed.), Bijdragen tot de geschiedenis van de kunst der Nederlanden, opgedragen aan Prof.Em.Dr. J.K. Steppe Archivum Artis Lovaniense [Archivum Artis Lovaniense], Leuven 1981, pp. 85-98
Pappot 2025
A. Pappot, Venus' finger prints. Chemical patterns of copper in Europe, 1000-1800 [dissertation, University of Amsterdam], 2025
Phoenix/Kansas City/The Hague 1998-1999
M. Komanecky (ed.), Copper as canvas. Two centuries of masterpiece paintings on copper, 1575-1775, exh. cat. Phoenix (Phoenix Art Museum) / Kansas City (Nelson-Atkins Museum of Art) / The Hague (Koninklijk Kabinet van Schilderijen Mauritshuis) 1998-1999
Reiter/Heinz 1998
C. Reiter and M. Heinz, ‘Eine Kupferdruckplatte von Abraham Ortelius als Bildträger für ein Weltgericht im Wiener Schottenstift‘, in M. Koller and R. Prandtstetten (ed.), Gemälde auf Holz und Metall, Restauratorenblätter 19 (1998), pp. 109-112
Rief 2006
M. Rief, ‘Eingekerbte Hausmarken auf Baltischen Wagenschott-Brettern des 14.-16. Jahrhunderts’, Zeitschrift für Kunsttechnologie und Konservierung. Mit den Mitteilungen des Deutschen Restauratorenverbandes 20 (2006), no. 2, pp. 309-324
Rombouts/Van Lerius 1872
Ph. Rombouts and Th. Van Lerius, De Liggeren en andere historische archieven der Antwerpse Sint Lucasgilde, Antwerpen 1872
Rooses 1878
M. Rooses, Boek gehouden door Jan Moretus II, als deken der St. Lukasgilde (1616-1617), Antwerpen 1878
Rutten 1996
F.M. Rutten, ‘De nuttelijke vindinge van het houtzagen. De octrooien voor houtzaag-molens van Cornelis Cornelisz. van Uitgeest’, in J.C. Coppens (ed.), Vierhonderd jaar houtzagen met wind. Verslag van de studiebijeenkomst “Een besonder creckwerk” ter gelegenheid van de vierhonderdste verjaardag van het octrooi van Cornels Corneliszoon van Uitgeest gehouden 27/28 november 1993 te Woudsend, Sprang- Capelle 1996, pp. 11-32
Schulte 1937
E. Schulte, ‘Das Danziger Kontorbuch des Jakob Stöve aus Münster (Hansische Maße, Münzen, Waren, Wege und Zölle um 1560)’, Hansische Geschichtsblätter 62 (1937), pp. 40-72
Schuster-Gawłowska 1989A
M. Schuster-Gawłowska, ‘Marques de corporations, poinçons d'ateliers et autres marques apposées sur les supports de bois des tableaux et des retables sculptés flamands. Essai de documentation à partir des collections polonaises’, Jaarboek Koninklijk Museum voor Schone Kunsten (1989), pp. 211-261.
Schuster-Gawłowska 1989B
M. Schuster-Gawłowska, 'Remarque du restaurateur sur les marques apposées sur les supports de bois des tableaux flamands', Traitement des Supports, travaux Interdisciplinaires. Journées sur la Conservation Restauration des Biens Culturels, Paris 1989, pp. 49-55.
Schuster-Gawłowska 1992
M. Schuster-Gawłowska, Znaki cechowe na odwrociach flamandzkich obrazow na drewnie. Propozycja systematyki i dokumentacji. Studia i materiały / Marques de corporations sur les supports de bois des peintures flamandes : essai de documentation et de la systématique (Studia i Materiały Wydziału Konserwacji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie 2), Kraków 1992
Springmann 2021
M.J. Springmann, ‘Ship timber from the Baltic with a special emphasis on wood from Old Prussia and Poland’, Archaeonautica 21 (2021), pp. 269-276
Squilbeck 1952
J. Squilbeck, ‘Le Poinçonnage des objects de bronze et de laiton’, Revue Belge d'archeologie et d'histoire de l'art XXI (1952), pp. 3-22
Van Der Stock 1990
J. Van Der Stock, ‘Antwerps beeldhouwwerk. Over de praktijk van het merktekenen’, in Van Vlierden/Smeyers 1990, pp. 127-144
Stroobants 1978
A. Stroobants, Het ijzersmeedwerk toegepast in de bouwkunst te Gent, Brugge en Antwerpen, vanaf de XIIIde tot het begin van de XIXde eeuw [dissertation, Rijksuniversiteit Gent], 1978
Tångeberg 1986
P. Tångeberg, Mittelalterliche Holzskulpturen und Altarschreine in Schweden. Studien zu Form, Material und Technik. Kungl, Stockholm 1986
Van Tussenbroek 2015
G. van Tussenbroek, ‘‘De droechste waegescotten, die ghij weet te becomen’. De gedifferentieerde houtmarkt voor 1800 en de wisselwerking tussen aanbod, vraag en toepassing’, Bulletin KNOB 114 (2015), no. 3, pp. 170-185
Van Vlierden/Smeyers 1990
C. Van Vlierden and M. Smeyers (ed.), Merken opmerken. Merk- en meestertekens op kunstwerken in de Zuidelijke Nederlanden en het Prinsbisdom Luik. Typologie en methode, Leuven 1990
Wadum 1987
J. Wadum, Vinterstuen på Rosenborg Slot. Tilblivelse og datering af 75 tavlemalerier & selve gemakket [master’s thesis, School of Conservation, Copenhagen], 1987
Wadum 1988
J. Wadum, ‘The Winter Room at Rosenborg Castle. A unique survival of Antwerp mass-production’, Apollo 318 (1988), pp. 82-87
Wadum 1990
J. Wadum, ‘17th c. Flemish Panel Makers' Red Chalk Master Marks’, in K. Grimstad (ed.), ICOM committee for conservation, 9th triennial meeting, Dresden, German Democratic Republic, 26-31 August 1990 preprints, Los Angeles 1990, pp. 663-666
Wadum 1993
J. Wadum, ‘Recent discoveries on Antwerp panel makers' marks’, Technologia Artis 3 (1993), pp. 96-100
Wadum 1998
J. Wadum, ‘The Antwerp brand on paintings on panels’, in E. Hermens (ed.), Looking through paintings. The study of painting techniques and materials in support of art historical research, Baarn 1998, pp. 179-198
Wadum 2014
J. Wadum, ‘Documenting North Netherlandish 17th century panel makers’ house marks’ [poster ICOM-CC triennial conference, Melbourne]
Wadum 2015
J. Wadum, ‘Christian IV's Winter Room and Studiolo’, in R. van Leeuwen and J. Roding (ed.), Gerson digital Denmark. Artistic exchange between the Netherlands and Denmark 1600-1800 [RKD Study], The Hague 2015, § 4
Wadum 2024
J. Wadum, ‘The complex trajectories of heritage objects’, in N.L.W. Streeton, T. Frøysaker and P. Bjerregaard (ed.), Sacred medieval objects and their afterlives in Scandinavia, Leiden and Boston 2024, pp. 385-401
Wadum/Daly/Jager et al.
J. Wadum, A. Daly, A. Jager, P. Fraiture and I. Tyers, ’High-praised artists in Antwerp paint on broad wainscots from the shop of ‘BR’, an unidentified panel maker (active 1611-1613)’ [Paper presented at Cross-Media: XXIII Symposium for the Study of Underdrawing and the Technology of Painting, Leuven, 11-13 January 2024]
Wadum/Domínguez-Delmás/Jager 2022
J. Wadum, M. Domínguez-Delmás and A. Jager, ‘Unraveling a 17th-century North Netherlandish panel maker’, International journal of wood culture 3 (2022), pp. 277-304
Wadum et al. 2016
J. Wadum, C. Currie, N.L.W. Streeton, J.A. Glatigny and N. Goetghebeur (eds.), Wooden supports in 12th- 16th century European paintings. A New English Translation with commentary of Jacqueline Marette's ’Connaissance des primitifs par l'étude du bois du XIIe au XVIe siècle’, London 2016
Wadum/Streeton 2021
J. Wadum and N.L.W. Streeton, 'History and use of panels or other rigid supports for easel paintings', in J.H. Stoner and R. Rushfield (ed.), Conservation of Easel Paintings, London and New York 2021, pp. 49-115
Walker 1998
P. Walker, ‘The making of panels. History of relevant woodworking tools and techniques’, in K. Dardes and A. Rothe (ed.), The structural conservation of panel paintings. Proceedings of a symposium at the J. Paul Getty Museum, 2– 28 April 1995, Los Angeles 1998, pp. 178-185
Ważny 2002
T. Ważny, ‘Baltic timber in Western Europe–an exciting dendrochronological question’, Dendrochronologia. An interdisciplinary journal of tree-ring science 20 (2002), no. 3, pp. 313-320
Wetering 1977
E. van de Wetering, ‘De jonge Rembrandt aan het werk’, Oud Holland (1977), pp. 27-60
Westermann 1998
E. Westermann, ‘Copper production, trade and use in Europe from the end of the fifteenth century to the end of the eighteenth century’, in Phoenix/Kansas City/The Hague 1998-1999, pp. 117-130